Bài nguyên bản đã được đăng trên lưu bút Hoàng Diệu tháng 5 năm
2014. Nhân nhiệm kỳ 2 của TT Trump vào đầu năm 2025 cùng với việc áp thuế nhập
khẩu 25% lên hầu hết các hàng công nghệ của Canada và ý định làm suy yếu nền
kinh tế xứ này để ông TT làm áp lực biến Canada trở thành tiểu bang thứ 51 của
Hoa Kỳ, bài được cập nhật và sửa chữa theo diễn biến của thời cuộc.
Trên thế giới chưa bao giờ có hai quốc gia có nhiều điểm tương
đồng về mặt kinh tế và xã hội như Hoa Kỳ và Canada. Cả hai quốc gia này cùng
chia sẻ vị thế địa lý, nói cùng ngôn ngữ, có cùng giá trị nhân bản và không có
biên giới ngăn chia 2 quốc gia. Mặc dù là hai quốc gia bạn thân thiết nhưng hai
nước chúng tôi đang trên đường cạnh tranh chầm chậm so với phần còn lại của thế
giới. Trong khi chúng tôi đang tranh cãi về sự bế tắc chính trị nội bộ, về
những thách thức tài chính và xung đột về vấn đề biên giới thì nền kinh tế thế
giới đang trên đà thay đổi lớn và phát triển mạnh hơn.
Kể từ sau biến cố 9/11 năm 2001 và cuộc khủng hoảng kinh tế toàn
cầu năm 2008 thì nền kinh tế Canada và Hoa Kỳ bị tổn thương nặng nề. Trong khi
đó nền kinh tế “nổi” (emerging economy) bao gồm Trung Quốc và Ấn Độ vẫn
thăng hoa với tỷ số tăng tăng trưởng trung bình GDP là 6.3% mỗi năm so
với những quốc gia phát triển mức trung bình là 3.6% . Những quốc gia này đã
may mắn vượt qua được cuộc khủng hoảng tài chính năm 2008. Chúng ta thấy rõ sự
phong phú đang di chuyển dần dần từ những quốc gia phát triển giàu có đến những
nước nghèo khó. Quỹ Tiền tệ Quốc tế dự báo rằng vào năm 2018, nền kinh tế Trung
Quốc sẽ bành trướng mạnh hơn Hoa Kỳ. Nếu kết hợp nền kinh tế của Ấn Độ, Nhật
Bản và bốn xứ con hổ châu Á như Hàn Quốc, Đài Loan, Singapore và Hồng
Kông/Trung Quốc sẽ to lớn hơn so với nhóm G8 (trừ Nhật Bản).
Thay vì tiếp tục trên con đường tranh chấp để làm giảm giá trị lẫn
nhau, hai quốc gia nên vạch ra một đường hướng mới. Bà Diane Francis, một nhà
bình luận của báo National Post mới đây cho xuất bản cuốn sách trong tháng 10
năm 2013 với chủ đề: Merger of the Century – why Canada and America should
become one country/ Liên hiệp của thế kỷ: Tại sao Canada và Mỹ phải liên hợp
thành một quốc gia. Quyển sách bán chạy nhất của tác giả Diane Francis đề xuất
một giải pháp đơn giản và rõ ràng: Tại sao Hoa Kỳ và Canada nên liên hiệp thành
một quốc gia như Hiệp Chủng quốc ? Sáng kiến táo bạo nhất kể từ khi việc mua
lại tiểu bang Louisiana của Hoa Kỳ sẽ giải quyết những vấn đề lớn nhất của hai
nước phải đối phó: các mối đe dọa an ninh quốc gia và giá trị mức sống suy
giảm; vấn đề khó khăn của Canada về việc kiểm soát và phát triển tài nguyên
vùng đất rộng lớn bắt nguồn từ việc thiếu vốn, thiếu công nghệ, quân sự và nhân
lực chuyên môn. Việc thành lập Hiệp chủng quốc bắc Mỹ của thế kỷ được dựng trên
cả một cuộc tranh luận chính trị mạnh mẽ và một trường hợp kinh doanh bắt buộc,
không đơn thuần chỉ là vấn đề cai quản hai quốc gia theo chủ quyền riêng biệt
nhưng mà là một công ty liên hiệp. Chúng ta đang sống trong một kỷ nguyên trật
tự thế giới mới. Hợp tác với nhau bằng nguồn tài nguyên và kết hợp những nỗ lực
nhân lực, Canada và Hoa Kỳ sẽ có một cơ hội lớn hơn để thành công. Nếu vẫn duy
trì như hai quốc gia riêng biệt thì tương lai bành trướng chưa chắc lớn hơn so
với khả năng thực sự.
Bà Francis cũng nêu ra những trở ngại mà hai khu vực có tính cực
đoan ở hai quốc gia - Quebec ở Canada và miền Nam nước Mỹ - đang làm méo mó nền
chính trị một cách cực đoan, với những phong trào đòi tách riêng độc lập của
Quebec sẽ kéo Canada nghiên về cực trái và tính kiêu căng dân miền Nam sẽ kéo
Mỹ nghiên về cực phải. Các vùng cực đoan trong trường hợp này có thể được bỏ
qua hoặc có thể sẽ ảnh hưởng mạnh như tính ôn hòa của người Quebec sẽ làm thay
đổi nước Mỹ nổi tiếng ngạo mạn. Tỉnh bang Quebec có thể đồng loạt chấp nhận
việc liên hiệp như họ đã ký kết Hiệp Định Tự Do Mậu Dịch Thương Mại (North
American Free Trade Agreement) năm 1988. Trong thâm tâm người dân Quebec luôn
mong muốn thoát ra khỏi vòng ảnh hưởng của người Anh đa số ở Canada.
Canada và Hoa Kỳ được kết nối chặt chẽ về mặt kinh tế và văn hóa
và chia sẻ nhiều giá trị nhân bản như nhau và biên giới vô hình dài nhất thế
giới. Nhưng họ cũng phải đối phó với những thách thức lớn trong một thế giới
thay đổi nhanh chóng mà cán cân kinh tế đang chuyển dần từ các nước phát triển
đến thị trường mới “nổi” khổng lồ. Vì vậy, có lẽ là hai nước cần mượn một trang
sử từ thế giới kinh doanh và liên hiệp để xét lại. Đó là đề nghị của nhà báo và
tác giả Diane Francis – người có hai quốc tịch Canada và Mỹ đã xác định mình là
một "c" (conservative) nhỏ bảo thủ - được viết trong một cuốn sách
mới có tựa đề "Việc liên hiệp của thế kỷ”.
Trên thực tế việc lập nên Hiệp Chủng quốc Bắc Mỹ (HCQBM/USNA) có
mang ích lợi gì cho công dân Canada ?. Điều gì mà bà Francis tin tưởng sẽ dùng
để khuyến khích và thuyết phục người dân bầu nên HCQBM/USNA?
Theo bà Francis điều này phụ thuộc vào loại liên hiệp nào. Có thể
bắt đầu bằng một liên doanh để làm một "Kế hoạch Marshall" ở Bắc Cực.
Chuyện đó không cần bàn nhiều. Chúng ta sẽ chia ra trách nhiệm năm mươi năm
mươi. Chúng tôi thay phiên kiểm soát và lên kế hoạch định kỳ để xét lại và điều
chỉnh vấn đề môi trường. Điều khá thú vị là ba vùng lãnh thổ phía Bắc là phần
duy nhất của Canada, nơi mà những tuyên bố tự trị lãnh thổ hầu như đã được giải
quyết. Nhưng là nơi xa xôi đắt tiền nhất để phát triển. "Tôi sẽ nói là
người Mỹ sẵn sàng xắn tay áo lên vào làm việc chung với chúng tôi. Chúng tôi sẽ
đảm bảo rằng bạn không làm điều sai về môi trường. Chúng ta hãy đồng ý việc
này.".
Sau đây là những lợi
ích cũng như trở ngại
của hai quốc gia khi trở thành HCQBM/USNA:
* Từ lâu nay Canada đã thực hiện nhiều đầu tư vào cơ sở hạ tầng xã
hội như dịch vụ sức khỏe công cộng có nhiều bảo đảm và hệ thống trợ cấp
giáo dục đại học bởi chính phủ tốt hơn Hoa Kỳ. Đây là một nền văn hóa
khác biệt. Đó là cái nhìn từ xa nhưng trên thực tế ... đồng đô la Mỹ vẫn cao
hơn so với Canada. Nếu bạn nhìn vào việc chăm sóc sức khỏe bạn sẽ thấy nó đắt
hơn. Bạn có biết tại sao nó cao hơn không? Bởi vì bạn chỉ nhìn những người có
vấn đề sức khỏe như người già, người nghèo và các cựu chiến binh. Họ phải trả
hoàn toàn bằng tiền túi của họ. Bộ Cựu Chiến Binh Hoa Kỳ có một ngân sách chi
phí cực kỳ tốn kém và theo đó là Medicare. Nếu nhìn kỹ trên thực tế thì tỷ lệ
mức GDP của Canada đang trả tiền nhiều hơn về việc chăm sóc sức khỏe công cộng
đó. Vào tháng 5 năm 2011 Thống đốc tiểu bang Vermont tên Peter Shumlin ký đạo
luật thiết lập một chương trình bảo hiểm y tế mà chỉ có một cơ quan trách nhiệm
(a single payer health care system) , và sẽ có hiệu lực năm 2017. Chương trình
này rất tương tự như hệ thống bảo hiểm sức khỏe công cộng của Canada. Một cơ
quan của chính quyền Green Mountain Care (GMC) sẽ đứng ra lo việc trả chi phí
và tất cả mọi cư dân ở tiểu bang này cùng nhận những quyền lợi y tế như nhau,
không phân biệt khả năng kinh tế khác nhau. Các công ty bảo hiểm tư nhân sẽ
không được quyền bán bảo hiểm. Từ nay đến năm 2017 cư dân tiểu bang vẫn có
quyền xin vào chương trình bảo hiểm Obamacare nhưng sau đó họ có thể xin chuyển
qua GMC năm 2017. Có lẽ trong tương lai không xa chương trình bảo hiểm y tế
kiểu Canada sẽ được áp dụng trên toàn nước Mỹ.
* Vấn đề giáo dục bên Canada rẻ hơn nhiều so với Hoa Kỳ. Trung
bình mỗi năm bên Canada một sinh viên đại học trả khoảng 5 ngàn tiền học phí so
với 15 ngàn bên Hoa Kỳ.
* Việc sống còn của quốc gia với tài nguyên vô tận phía bắc cực
như dầu khí, kim loại chưa được khai thác. Đường biển thông qua bắc cực một khi
hiện tượng hâm nóng toàn cầu sẽ làm tan băng đá vùng bắc cực, làm dễ dàng việc
lưu thông hàng hóa từ đông sang tây. Canada sẽ là một Panama và kinh Suez trên
bắc cực trong tương lai.
* Quân lực Canada chưa đủ trang bị tốt để bảo vệ chủ quyền và tài
nguyên quốc gia với 70 ngàn quân, vài chục chiến đấu cơ F18 cũ kỷ (năm 2014
chính phủ Canada đang dự tính một ngân sách tân trang không quân bằng F-35), 6
khu trục hạm, vài tàu ngầm cũ khiến cuộc sống bên Canada sẽ kém an toàn hơn như
trên giấy tờ. Chúng tôi thực sự quan tâm đến các vấn đề tồn tại mà Canada phải
đối phó. Xứ sở chúng tôi quá nhỏ về dân số. Chúng tôi không thể tự bảo vệ,
chúng tôi không thể tự phát triển vùng nội địa của chúng tôi và ta không thể
xem nó như một công viên bỏ hoang. Thế giới sẽ không để yên cho chúng tôi đâu.
Có thể quân đội Nga sẽ tràn xuống từ phía Bắc Cực để xâm lấn. Chúng ta phải
thực sự bắt đầu nghĩ đến vấn đề liên hiệp quốc phòng để đoàn kết tốt hơn. Hôm 5
tháng 5 năm 2025 khi Thủ tướng mới đắc cử của Canada là ông Mark Carney sang
Hoa Kỳ để điều đình về vụ thuế nhập khẩu mới 25% (sắt nhôm và xe hơi & phụ
tùng)/10% (nhiên liệu) áp đặt lên hàng hóa quốc tế trong đó có Canada. Ông
Trump nói với báo chí trước mặt phái đoàn Canada rằng “ông và cha mẹ ông đã
từng sống ở Canada, ông yêu thích Canada vì người dân thân thiện, môi trường
sống tốt và hệ thống bảo vệ sức khỏe rất tốt. Ông vẫn mơ rằng nếu Canada và Hoa
Kỳ trở thành một sẽ là một quốc gia hùng mạnh, Canada sẽ hưởng nhiều quyền lợi
như người dân sẽ được giảm thuế, hệ thống quân đội miễn phí vì được bảo vệ bởi
1 quân đội tối tân hùn hậu của Hoa Kỳ”. Thủ tướng Mark Carney từ từ trả lời với
báo chí trước mặt Ông Trump rằng” ông TT đã từng là một chuyên viên buôn bán
địa ốc nên ông phải hiểu rằng phải có sự thương lượng giữa người bán và người
mua. Tôi đã hỏi ý kiến của người chủ Canada thì Canada hiện nay không được rao
bán”.
* Điều gì làm Ông Trump muốn ở Canada. Theo nghiên cứu mới đây,
chúng tôi tin rằng Ông Trump có những ý định như:
1. Những con tôm hùm quý giá của Canada chính là yếu tố thúc đẩy
cuộc tranh chấp này, nó đóng vai trò quan trọng trong nền kinh tế địa phương,
khiến cuộc cạnh tranh càng trở nên quyết liệt hơn. Tình trạng này cho thấy mức
độ căng thẳng có thể diễn ra trong các vùng nước đánh cá tranh chấp như Grey
Zone. Khi các ngư dân Mỹ và Canada cùng lao vào đặt bẫy, sự cạnh tranh có thể
trở nên gay gắt, thậm chí dẫn đến những vụ va chạm gây thương tích. Đây thực sự
là một vấn đề đáng chú ý, phản ánh cách mà các tranh chấp lãnh thổ về tài
nguyên có thể leo thang ngay cả giữa những đồng minh lâu năm như Mỹ và Canada.
2. Donald Trump đã làm dấy lên những cuộc thảo luận về việc Canada
có thể trở thành tiểu bang thứ 51 của Mỹ, một ý tưởng mà ông đã nhiều lần đề cập.
Những phát biểu của ông, cùng với thuế
nhập khẩu cao áp đặt lên hàng hóa
Canada, đã làm gia tăng căng thẳng trong quan hệ Mỹ-Canada. Thủ tướng Canada Mark Carney đã thẳng thừng bác bỏ ý tưởng này, khẳng định rằng Canada "không phải để bán" và nhấn mạnh tầm quan trọng của việc duy trì chủ
quyền. Dù vậy, Trump vẫn tiếp tục thúc đẩy quan điểm rằng Canada sẽ hưởng lợi
về kinh tế nếu trở thành một tiểu bang của Mỹ. Những tác động lớn hơn của lập
trường của Trump bao gồm các tranh
chấp thương mại, các cuộc chiến thuế quan, và sự bất ổn địa chính
trị, khiến đây trở thành một
trong những biến chuyển quan trọng nhất trong quan hệ Mỹ-Canada trong nhiều
thập kỷ qua. Bạn nghĩ sao về vấn đề này? Liệu đây chỉ là động thái chính trị,
hay sẽ dẫn đến những hậu quả thực sự?
3. Khi Trump tiếp đón Thủ tướng Canada Justin Trudeau tại Nhà
Trắng vào năm 2017, ông đã nói về mối quan hệ Mỹ-Canada bằng những lời đầy tích
cực, nhấn mạnh "mối liên kết đặc biệt" giữa hai quốc gia "chia
sẻ nhiều hơn cả một đường biên giới." Mặc dù căng thẳng thương mại và
tranh chấp lãnh thổ tiếp tục tồn tại, sự kết nối sâu sắc về kinh tế, văn hóa và
chính trị giữa Mỹ và Canada vẫn là yếu tố quan trọng giúp ổn định quan hệ giữa
hai nước. Bạn nghĩ rằng những thay đổi hiện tại trong mối quan hệ này sẽ có ảnh
hưởng lâu dài, hay đây chỉ là một chu kỳ trong tình bạn vốn rất gần gũi nhưng
đôi khi cũng đầy biến động của họ? Căng thẳng giữa Mỹ và Canada đang gia tăng
trên nhiều phương diện. Ngũ Hồ/Great Lakes, một khu vực được quản lý hợp tác
bởi cả hai quốc gia, có thể sớm đối mặt với sự thay đổi về quy chế khi các quan
chức Mỹ xem xét việc rút khỏi các hiệp ước quy định bảo vệ môi trường. Động
thái này đã làm dấy lên lo ngại từ các nhà bảo vệ môi trường, vì Ngũ Hồ là một
trong những hệ sinh thái nước ngọt lớn nhất thế giới và có thể trở thành một
quân cờ trong các cuộc đàm phán chính trị.
Trong khi đó, Thư viện và Nhà hát Opera Haskell, một biểu tượng
lịch sử của sự đoàn kết xuyên biên giới, cũng đã trở thành điểm nóng mới. Trước
đây, công dân từ Vermont và Quebec có thể tự do lui tới mà không cần thủ tục
biên giới, nhưng quy định mới của Mỹ yêu cầu người Canada phải thông qua kiểm
soát nhập cảnh trước khi vào thư viện. Bộ An ninh Nội địa Mỹ viện dẫn lý do lo
ngại về buôn bán ma túy, nhưng nhiều người chỉ trích rằng điều này làm suy giảm
tinh thần hợp tác mà thư viện được xây dựng để thể hiện.
Những diễn biến này cho thấy một sự chuyển biến lớn hơn trong quan
hệ Mỹ-Canada, nơi căng thẳng ngoại giao ảnh hưởng đến mọi thứ, từ chính sách
môi trường đến các cơ sở văn hóa.
4. Căng thẳng thương mại Mỹ-Canada giờ đây đã lan sang lĩnh vực
xuất khẩu dầu mỏ của Canada, một phần quan trọng của nguồn cung năng lượng Mỹ.
Canada xuất khẩu khoảng bốn triệu thùng dầu sang Mỹ mỗi ngày, chiếm 60% lượng
dầu thô nhập khẩu của Mỹ. Các nhà máy lọc dầu Mỹ được thiết kế đặc biệt để xử
lý dầu nặng từ các mỏ cát dầu Alberta, khiến dầu thô Canada trở thành một phần
thiết yếu của thị trường Mỹ.[4]
Bộ trưởng Năng lượng Jonathan Wilkinson đã gợi ý rằng Canada có
thể hạn chế xuất khẩu năng lượng nếu Trump áp đặt thuế, tuyên bố rằng
"không có gì bị loại trừ". Điều này đã làm dấy lên lo ngại trong số
các nhà sản xuất nhiên liệu Mỹ, vì dầu Canada thường rẻ hơn 15% so với dầu thô
Mỹ do chi phí vận chuyển và sự khác biệt về chất lượng, mang lại hàng tỷ USD
lợi nhuận bổ sung cho các nhà máy lọc dầu Mỹ. Với các chính sách thuế quan của
Trump tiếp tục leo thang, ngành năng lượng có thể đối mặt với những gián đoạn đáng
kể.
5. Canada có nguồn dự trữ khổng lồ gồm các khoáng sản đất hiếm,
vàng, dầu mỏ, than đá và gỗ, khiến chúng trở thành một điểm nóng trong căng
thẳng Mỹ-Canada đang gia tăng. Mặc dù Donald Trump đã công khai bác bỏ việc
quan tâm đến nguồn tài nguyên của Canada, các báo cáo cho thấy chính quyền của
ông rất chú ý đến khoáng sản quan trọng của Canada, vốn cần thiết cho các công
nghệ hiện đại như điện thoại thông minh, xe điện và thiết bị quân sự.
Thủ tướng Justin Trudeau đã được CBC trích dẫn rằng ông tin rằng
những cuộc thảo luận lặp đi lặp lại của Trump về việc sát nhập Canada như là
tiểu bang thứ 51 có thể liên quan đến mong muốn của Mỹ kiểm soát các nguồn tài
nguyên này. Mỹ đang cố gắng giảm sự phụ thuộc vào Trung Quốc về khoáng sản quan
trọng, làm cho trữ lượng dồi dào của Canada trở thành một lựa chọn hấp dẫn.
Vấn đề này hiện đang liên quan đến các tranh chấp thương mại rộng
hơn, bao gồm thuế suất 25% của Trump đối với hàng nhập khẩu từ Canada, đã bắt
đầu có hiệu lực. Một số chuyên gia cho rằng Canada có thể sử dụng tài nguyên
khoáng sản của mình để đàm phán điều kiện thương mại tốt hơn với Mỹ.
6. Người dân Canada đã đang và tẩy chay các sản phẩm của Mỹ và hủy
các chuyến du lịch mùa đông xuống phía Nam, gây ảnh hưởng đáng kể đến ngành du
lịch của Florida. Các báo cáo cho thấy lượng khách du lịch Canada đến Mỹ đã
giảm mạnh, với một số ước tính cho thấy Mỹ có thể chịu mất 2,1 tỷ USD doanh thu
du lịch.
Phong trào này xuất phát từ sự bất mãn ngày càng tăng đối với các
mức thuế của Trump và những phát ngôn liên quan đến chủ quyền của Canada. Nhiều
người Canada chọn tiêu tiền trong nước hoặc đến các điểm đến thay thế, càng làm
căng thẳng thêm mối quan hệ kinh tế giữa hai nước.
Thủ tướng Mark Carney đã tuyên bố rõ ràng rằng thời kỳ hội nhập
sâu về kinh tế và an ninh với Mỹ đã kết thúc. Lời phát biểu của ông phản ánh
một sự thay đổi lớn hơn trong cách tiếp cận của Canada đối với Mỹ, nhấn mạnh sự
độc lập và phản kháng trước áp lực từ bên ngoài.
7. Cuộc chiến thương mại giữa Mỹ và Canada đã leo thang trong
những tuần của tháng 5 năm 2025, với Donald Trump áp đặt mức thuế cao lên hàng
hóa của Canada, khiến Canada phản ứng bằng các biện pháp trả đũa. Việc tăng
căng thẳng qua lại này đã gây áp lực lên một trong những mối quan hệ thương mại
lớn nhất thế giới, khi gần 80% hàng xuất khẩu của Canada được chuyển đến Mỹ.
Trump đã biện minh cho các mức thuế này bằng cách đề cập đến các
mức thuế nhập khẩu sữa của Canada, sản xuất kim loại của Mỹ, và thậm chí là
cách Canada xử lý khủng hoảng fentanyl, mặc dù dữ liệu cho thấy phần lớn
fentanyl vào Mỹ có nguồn gốc từ Mexico, không phải Canada. Chính quyền của ông
cũng đã tuyên bố sai rằng các ngân hàng Mỹ không thể hoạt động tại Canada,
trong khi thực tế có 16 ngân hàng Mỹ hiện đang kinh doanh ở Canada.
Thư ký báo chí Nhà Trắng Karoline Leavitt đã công nhận sự thay đổi
trong thái độ này, tuyên bố rằng mặc dù Canada luôn là một đồng minh, thì giờ
đây "đang trở thành một đối thủ cạnh tranh". Trong khi đó, Dân biểu Mark
Amodei, người đã giúp thành lập Caucus Kinh tế và An ninh Mỹ-Canada, lưu ý rằng
Trump đang tìm kiếm "sự đối xử công bằng" trong thương mại nhưng chưa
xác định rõ ràng điều đó có nghĩa gì.
Với việc Canada mở rộng các biện pháp thuế trả đũa và chưa có giải
pháp rõ ràng, cuộc chiến thương mại tiếp tục leo thang. Chúng ta nghĩ rằng điều
này sẽ dẫn đến các hậu quả kinh tế lâu dài, hay chỉ là một chu kỳ khác trong
các tranh chấp thương mại Mỹ-Canada?
* Cái trở ngại khó khăn nhất trong việc liên hiệp là vấn nạn súng
ống. Súng đạn sẽ ồ ạt lấn qua Canada. Dân Canadian đang sống trong sự an bình
từ nhiều năm qua, ngay nhiều thế kỷ. Trong tất cả các thành phố lớn ở Canada
người dân có thể an tâm đi chơi suốt đêm ngoài đường phố mà không lo lắng
chuyện gì cả. Điều mà ít thành phố nào ở Hoa Kỳ có được. Dân chúng Canada khi
nghe bàn về vấn đề liên hiệp với Hoa Kỳ thì họ bị ngay cú sốc. Người dân Canada
sẽ lo lắng đắn đo và nghĩ ngay đến vấn đề tệ nạn súng ống, bạo hành, cuộc sống
kém an ninh, thuốc phiện & buôn lậu, thưa kiện lung tung, chính trị bất ổn,
cướp giựt giết chóc xảy ra hàng ngày hay hàng giờ trên đất Mỹ. Theo thống kê
năm 2017 bên Hoa Kỳ có 9,146 vụ án mạng chết về súng ống. Trong khi đó bên
Canada với 10% dân số chỉ có 173 vụ chết người thay vì 914. Họ than vãn rằng
thôi thì mặc cho số phận sau khi liên hiệp với Hoa Kỳ, hi vọng con số thống kê
sẽ giảm đi.
Nếu việc tạo ra Liên minh châu Âu (European Union) là bằng chứng
hùn hồn thành công tốt đẹp thì hiệp định thương mại, thị trường chung và các
đoàn thể kinh tế có thể ảnh hưởng lớn đến các đoàn thể chính trị. Không vì thế
mà vô lý cho rằng sau 20 năm ký kết Hiệp định Mậu Dịch Tự Do Thương Mại Bắc Mỹ
(NAFTA), cuối cùng rồi người ta sẽ nghĩ đến một đề nghị nghiêm túc về sự liên
hiệp chính trị của Canada và Hoa Kỳ. Bà Francis đưa ra các lợi ích kinh tế của
việc gia nhập hiệp chủng quốc là làm thế nào thỏa thuận để có một cấu trúc tốt
và những trở ngại chính trị có thể vượt qua.
Trong nền tảng của một kinh tế liên hiệp thống nhất, bà Francis
cho rằng sức mạnh lớn nhất của Canada là tài nguyên thiên nhiên. Với sự hỗ trợ
chuyên nghiệp, bà ước tính rằng Canada có từ 9 đến $15 ngàn tỷ giá trị của các
kim loại chưa được khám phá về khoáng chất sẽ giúp khai thác hữu hiệu hơn. Thêm
vào đó hiệu ứng hậu kinh tế thì tổng giá trị sẽ hơn gấp đôi như việc tạo ra
công ăn việc làm, kéo theo nhiều thương mại phụ… Để bổ sung cho nguồn tài
nguyên, chúng tôi có một hệ thống ngân hàng vững chắc, một mối quan hệ mạnh mẽ
với Mỹ, giá trị xã hội và các hệ thống học thức phức tạp hơn và có những người
dân tuân thủ pháp luật. Đối với Hoa Kỳ, bà Francis nói lợi thế cạnh tranh lớn
nhất của họ là nền văn hóa mạo hiểm dám chấp nhận rủi ro trong kinh doanh. Thái
độ của người Mỹ là tha thứ về việc thất bại của các doanh nghiệp hoạt động
trong niềm tin tốt, trong khi các quốc gia khác hay trừng phạt bất kỳ thất bại
nào. Hoa Kỳ là quốc gia duy nhất có nhiều vốn liếng, năng lực khoa học và sẽ là
một động lực phát triển vùng hoang dã của chúng tôi một cách bền vững với trách
nhiệm. Tài nguyên của Canada và khu vực Bắc Cực được mệnh danh là "Panama
và Suez kênh tương lai của thế giới" sẽ tạo ra nhiều "cơ hội không
thể tin được."
Hoa Kỳ và Canada hợp lại sẽ có một nền kinh tế lớn hơn so với Liên
minh châu Âu hoặc hơn các nền kinh tế của Nhật Bản, Trung Quốc, Đức và Pháp
cộng lại. Hoa Kỳ - Canada kết hợp sẽ kiểm soát thêm dầu, nước, đất canh tác và
nguồn tài nguyên tốt hơn bất kỳ quốc gia nào khác, tất cả sẽ được bảo vệ bởi
quân đội Hoa Kỳ. Công dân của các quốc gia liên hiệp sẽ có nhiều lựa chọn hơn
về việc làm, nơi ở với khí hậu thích hợp, nghiên cứu và lối sống cá nhân. Bà
đưa ra một số kịch bản kinh tế liên hiệp cũng như cách tiếp cận để hội nhập
chính trị, chẳng hạn như cách thống nhất” Full Monty” của Đức quốc được chấp
nhận bởi cả hai quốc gia Tây và Đông Đức. Một lựa chọn khác là tạo ra một Liên
minh Âu Châu/Partenariat - nơi đó hai quốc gia Canada và Hoa Kỳ sẽ tiếp tục giữ
quyền tự trị riêng biệt.
Bà Francis thừa nhận rằng việc liên hiệp sẽ gặp nhiều khó khăn trở
ngại nhưng khẳng định nên thực hiện. Nếu không có sự hợp nhất chính trị, triển
vọng cho Canada có thể rất ảm đạm. Canada có thể trở thành một chiến trường về
tài nguyên. Nga và Trung Quốc sẽ giành quyền kiểm soát các nguồn tài nguyên của
chúng tôi ở khu vực Bắc cực, kích động căng thẳng với Hoa Kỳ làm xử lý sai nhầm
người “thổ dân bản xứ” của chúng tôi, có thể kích động sự bất tuân dân sự và
vấn đề ly khai của Quebec có thể làm nảy ra sự bất ổn về kinh tế và chính trị.
Trong tương lai có thể Canada sẽ không còn hội đủ điều kiện để tiếp tục như một
thành viên của G20. Thiếu sự liên hiệp, Hoa Kỳ sẽ phải đối mặt với nhiều nghịch
cảnh và tăng cường cạnh tranh về nguồn tài nguyên và một sự suy giảm kinh tế
không thể tránh khỏi.
Qua trí tưởng tượng thử nghiệm, sách ghi chép tỉ mỉ, bình tĩnh và
hợp lý lập luận. Trình bày một kiến thức phong phú về lịch sử chính trị và kinh
tế thế giới, bà Francis vẽ một tấm thảm hấp dẫn khó bỏ qua. Bà rất thẳng thắng
trong lập luận. Bà sử dụng dữ liệu kinh tế kể cả hệ thống y tế Mỹ và xử lý
quyền của thổ dân Canada. Bà ấy chỉ trích cái ám ảnh của chính phủ Hoa Kỳ và sự
tự mãn của Canada về quốc phòng. Bà giải thích chính trị liên hiệp và làm thế
nào có thể không bao giờ có một Tổng thống đảng Cộng hòa một lần nữa.
Năm 2010 nước Úc và Tân Tây Lan cũng thực hiện trưng cầu dân ý về
việc liên hiệp Úc -Tân Tây Lan. Nhưng chỉ có 48% dân Úc đồng thuận, 52% bác bỏ.
Phía Tân Tây Lan có 41% nghĩ cần bàn luận xâu xa hơn, 29% phản đối và 30% cho
rằng tương lai tốt đẹp hơn nếu Tân Tây Lan trở thành 1 tiểu bang của Úc. Nước
Úc với nền kinh tế to lớn mạnh mẽ và đang hút dần chất xám từ Tân Tây Lan.
Tương tự như trường hợp Hoa Kỳ và Canada. Trong hiến pháp Úc có điều khoản là
sẵn sàng chấp nhận Tân Tây Lan vào quốc gia Úc Đại Lợi bất cứ lúc nào. Năm 1776
có một điều khoản gia nhập trong Hiệp Ước Liên Đoàn (Articles of Confederation
And Perpetual Union) của Hiệp Chủng Quốc Hoa Kỳ (USA) cho phép quốc gia Gia Nã
Đại gia nhập vào Liên Đoàn nếu họ muốn. Ngay trong Hiến pháp Hoa Kỳ ngày
nay vẫn còn điều khoản cho phép gia nhập vào lãnh thổ Hoa Kỳ nếu Quốc Hội chấp
nhận. Nhưng vấn đề liên hiệp Canada và Hoa Kỳ chưa bao giờ được chính thức hóa.
Một cuốn sách nhỏ, mặc dù được xem là Best seller với sáng kiến
độc đáo nhưng thiết nghĩ chưa hội đủ động cơ thuyết phục để thúc đẩy người dân
Canada tán đồng để bầu lên Hiệp Chủng Quốc Bắc Mỹ. Nhưng tất cả chúng ta có
nhiệm vụ nhìn lại và suy nghĩ sâu sắc về thời kỳ biến động của lịch sử mà chúng
ta đang trải qua. Đối với chúng tôi, nếu sự đề nghị mang tới một sự tiến bộ
thịnh vượng, bền vững và công bằng cho công dân hai quốc gia thì đề nghị liên
hiệp hai quốc gia xem ra không quá đáng để quán xét.
Các nhà lãnh tụ đang nắm quyền hai quốc gia sẽ suy nghĩ cân nhắc
sự lợi hại về việc liên hiệp. Họ có trách nhiệm động viên và thuyết phục dân
chúng hai nước bằng hình thức trưng cầu dân ý. Nhưng trước tiên làm sao mỗi
người dân phải ý thức được cái lợi trước mắt và lâu dài về HCQBM.
Mối quan hệ Mỹ-Canada từ lâu đã được định hình bởi sự tương tác cá
nhân giữa Donald Trump và Justin Trudeau, với những khoảnh khắc hợp tác chẳng
hạn như việc đàm phán lại Hiệp định Canada-Mỹ-Mexico (CUSMA) cũng như những
giai đoạn căng thẳng.
Hiện tại, những lời đe dọa sáp nhập của Trump đã kích hoạt làn
sóng chủ nghĩa yêu nước ở Canada, với nhiều người dân Canada kiên quyết phản
đối bất kỳ ý tưởng nào về việc từ bỏ chủ quyền. Các quan chức Canada nhấn mạnh
rằng mặc dù Mỹ là đối tác thương mại lớn nhất của Canada, đất nước này sẵn sàng
chịu đựng khó khăn kinh tế để bảo vệ nền độc lập của mình.
Trong khi đó, cuộc chiến thương mại của Trump đã gây ra sự chia rẽ
ở Mỹ, đặc biệt khi thị trường chứng khoán sụt giảm và các doanh nghiệp Mỹ bày
tỏ lo ngại về việc tăng thuế liên tục. Một số nhà phân tích cho rằng Trump đang
ở trong tình thế dễ tổn thương, do thiếu sự ủng hộ từ cộng đồng doanh nghiệp
Mỹ. Với căng thẳng gia tăng, câu hỏi đặt ra là: liệu bế tắc này sẽ dẫn đến
những hậu quả lâu dài, hay chỉ là một chương nữa trong mối quan hệ phức tạp
giữa Mỹ và Canada?
Cộng Đồng Âu Châu phải mất hơn 20 năm để lên kế hoạch, phê chuẩn,
thuyết phục và thử thách mới có kết quả như ngày hôm nay. Phải chăng người ta
không sai khi đoán rằng trong 10 năm, 20 hay 50 năm nữa chúng ta mới nghe đến
Hiệp Chủng Quốc Bắc Mỹ (USNA)…
Nguyễn Hồng Phúc
Revisited on May 15 2025
Montreal, Canada
Tham Khảo:
[1] http://www.huffingtonpost.com/don-tapscott/sick-of-a-dysfunctional-c_b_4138200.html
[2] http://dianefrancis.com/sick-tea-party-merge-u-s-canada-says-huffpo-review/
[4] https://ppforum.ca/policy-speaking/what-does-donald-trump-really-want-from-canada/
